Tüm Yazılar

Türkiye sağduyulu davrandı ve NATO’ya gitti

Hilken Doğaç Boran: Bildiğiniz benzer biçimde Ankara-Atina hattı gerilmiş. Kısa sürede karşılıklı atışmalardan sonrasında Türkiye, Yunan S-300’lerinin Türk jetlerine kitlendiğini öne sürdü. Yunanistan iddiayı reddetti. Türkiye mevzuyu NATO’ya taşıdı. Bu mevzu hakkında ne düşünüyorsunuz?

Matthew Bryza: Ilk olarak beni konuk ettiğiniz teşekkürler. CNN Türk ile konuşmak benim için daima bir onurdur. Bir NATO üyesinin başka bir NATO üyesinin jetlerini hava müdafa radarları ile işaretlemesi daima sorundur. Bilhassa de bu radarlar Rus yapımıysa… Eve Türkiye bu şekilde bir iddiayı ortaya attı, Yunanistan da reddetti. Türkiye bence sağduyulu davrandı ve argümanlarını, elindeki detayları NATO’ya taşıdı ve bu meseleyi NATO’nun içinde çözmesi için bir fırsat tanıdı. Bu, oldukça görevli bir yaklaşım. Bu görüşmelerin özelde yapılması halka açık yapılmasından oldukça daha doğru. Şunu da ekleyeyim. Bence Cumhurbaşkanı Erdoğan, Yunanistan Başbakanı Kriakos Miçotakis’in Washington’a gidip Kurultay’de yapmış olduğu konuşma yüzünden büyük hayal kırıklığına uğradı. Erdoğan bu konuşmada, Yunanistan’ın Türkiye’nin 40 yeni ABD F-16 jeti ve 79 modernizasyon kiti almasının aleyhinde lobi yapmayacağı yönündeki “ortak anlayışın” ihlal edildiğini düşündü. Bence Cumhurbaşkanı Erdoğan F-16 anlaşmasını, Rus yapımı S-400’lerin alınmasından sonrasında ABD’nin Türkiye’yi F-35 programından çıkarması ile yükselen gerilimi düşürmek için bir yol olarak görüyordu. Şu demek oluyor ki burada bir tesir, tepki durumu söz mevzusu. Bence Türkiye gerilimi düşürmeye çalışıyordu sadece Başbakan Miçotakis vakası tırmandırdı. Bunun üstüne Erdoğan doğal ki memnuniyetsizliğini ve öfkesini halka açık bir halde dile getirdi. Bu da Yunanistan’ın Türk jetlerine kilitlenme iddialarına kadar geldi. Ümit ederim NATO bu gerilimi düşürebilir.

Hilken Doğaç Boran: Bildiğiniz benzer biçimde Kiev kısa sürede bir karşı saldırı başlattı. Rusya’nın işgal girişimini sekteye uğrattı. Uzmanlara gore bu taarruzla beraber diplomatik çözüm ihtimali daha da arttı. Siz ne düşünüyorsunuz?

Matthew Bryza: Katılıyorum. Bence Başkan Putin Rusya’nın kazandığını, Ukrayna’yı bombardımanla yok ederek daha çok toprak kazanabileceğini düşündüğü süre müzakereye yanaşmıyordu. Şimdi işler değişti. Bence Putin, Ukrayna’nın Rus işgal enerjisini alt edip büyük bir kısmını yok etmesine oldukça şaşırdı. Rusya’nın bu savaşı kazanma şansı bulunduğunu düşünmüyorum. Bir çıkmazın ötesine gidilebilecek mi? Bunu göreceğiz. Eğer durum çıkmaza dönerse o süre görüşme ihtimali daha da artar. Geçtiğimiz Mart Türkiye’de ortaya çıkan çözüm üstünden devam edileceğini düşünüyorum. Rusya, 24 Şubat’tan bu yana işgal etmiş olduğu topraklardan çekilir. Ukrayna jeostratejik olarak yansız kalma, NATO’ya girmeme sözü verir. Ondan sonra taraflar Kırım ve Donbas’ın hukuki durumu ile alakalı müzakereleri 15 yıl erteleme sonucu alır. Fakat Ukrayna askeri avantajını bastırmayı sürdürür, Rus ordusunu yok ederse, Donbas ve Kırım dahil tüm topraklarını geri alana kadar savaşmaya devam etmek isteyecektir.

Hilken Doğaç Boran: Kış giderek yaklaşıyor, şu anda Rusya’ya yönelik yaptırımlar var. Sadece kış geldikçe Avrupa’da bilhassa enerji mevzusunda gelecek aylarda problemler patlak verebilir. Rusya enerji tedariğini keserse Avrupa’nın başı belaya girer. Tecrübeli bir dış ilişkiler uzmanı olarak sizce Batı Rusya’ya karşı birlik olabilecek mi yoksa artan enerji tutarları karşısında dağılacak mı?

Matthew Bryza: En mühim suali sordun. Batı yaptırımları ve bilhassa ABD’den gelen askeri desteği sürdürdükçe Ukrayna kaybetmeyecek, Rusya kazanamayacak. Ya çıkmaza girilecek ve görüşme edilecek ya da direkt Ukrayna kazanacak. Şimdiden hangisi olacağını söylemek zor. Avrupalılar şu ana kadar oldukça yürekli davrandı. Almanya bile. Organik gaz depolarını planlanandan ilkin %80-85 seviyesine kadar doldurdular. AB Komisyonu başkanı von Der Leyen’e gore bu kışı Rus gazı olmadan geçirmeye hazırlar. Sadece Rus gazı eğer olmazsa kış zor geçecek. Almanya’da fabrikalar kapanacak. Bence haneler ısıtmadan yoksun kalmayacak. Fakat fabrikalar kapanacak, dolayısıyla iktisat yavaşlayacak, insanoğlu işinden olabilir. Şu demek oluyor ki gerçek sınama bu olacak. Fakat hem de Rusya da naturel gaz gelirine muhtaç. Onlar da sadece bir yere kadar katlanabilir. Bunların hepsi şuna işaret ediyor. Başkan Putin geleneksel büyük Rus önder hamlesini yapıyor. Kendi halkının Avrupalıların kabul edeceğinden daha çok zorluğa dayanabileceğini varsayıyor. Rus liderlerin geleneksel yaklaşımı bu. Bence bu oldukça korkulu. Fakat vaka bundan ibaret. Avrupalılar şimdiye kadar dayandı, fakat hava soğudukça nasıl sonuçlanacağını göreceğiz.

Hilken Doğaç Boran: Bildiğiniz benzer biçimde Azerbaycan ve Ermenistan içinde 2020 savaşından bu yana en büyük çatışmalar yaşandı. İki taraf da büyük zayiat verdi ve birbirlerini suçladı. Sizce durum daha da tırmanacak mı? Eğer tırmanırsa denetim altında tutmak için ne yapılmalı?

Matthew Bryza: Bence daha tırmanmayacak. Kimse bu sefer ilk kimin ateş ettiğini bilmiyor. Bu sebeple bu, çatışmanın başlangıcı olarak hangi zamanı aldığınıza göre değişiklik gösterir. Evet karşılıklı büyük bir bombardıman oldu, 200’ün üstünde Ermenistan, 100’e yakın Azerbaycan askeri ölmüş olabilir. Bu korkulu. Fakat hemen hemen resmen belirlenmemiş sınırdaki bu çatışma aylardır devam ediyor. Hatta bir yılı aşkın süredir devam ediyor. Ve iki taraf liderlerinin söz verdiği şeyi yapana kadar da devam edecek. Internasyonal sınırların belirlenmesi ve bir sulh antlaşması için masaya oturmaları gerek. Azerbaycan sulh ve tekrardan inşa sürecine geçmek istiyor. Bu yüzden geri alınan topraklarındaki altyapıya milyarlarca dolar yatırım yapıyor. Buradaki çok büyük yatırımı ve inşaat projelerini bizzat gördüm. Azerbaycan 10 Kasım 2020’de 11 Ocak 2021’de Ermenistan ve Rusya ile ortak altyapı kalkınma anlaşmaları imzaladı. Bu sebeple Azerbaycan bu kalkınmanın çıkarına bulunduğunu biliyor. Bildiğimiz iki şey daha var. Başbakan Paşinyan ilerleme mevzusunda samimi. Daha da önemlisi siyasal rakipleri, ki bunların içinde ABD ve Fransa’daki Ermeni diasporası mensupları da var, Ermenistan’ın kabul etmeye zorlandığı şartlar altında bir sulh istemiyor. Onlar Paşinyan, Aliyev ve Putin’in Kasım 2020’de mutabakata verdiği sulh açıklamasından çekilmek istiyor. Çatışmanın sürmesini istiyorlar. Bence bu son çatışmayı da onlar körüklüyor. Paşinyan istemiyor, Aliyev istemiyor, karşıcılık istiyor olabilir sadece Ermenistan’ın bu şekilde bir savaşı sürdürecek askeri kapasitesi yok. Rusya da kesinlikle istemiyor. Rusya ve Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü’nün Paşinyan’ın askeri müdahale talebini reddetmesi de bunu kanıtlıyor. Teşkilat, bir ekip gözlemcilerin ya da bir misyonun gönderilmesine karar verdi sadece asker göndermediler. Ermenistan da haklı olarak bunun Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü’nün “Kolektif Güvenlik” hükmünü ihlal ettiğini söylüyor. Şu demek oluyor ki Paşinyan’a karşı olan bazı kesimler haricinde kimse savaşmak istemiyor. Kendisi de esasen onları bir buçuk yıl ilkin meclis seçimlerinde yendi.

Hilken Doğaç Boran: Peki sizce ABD’nin buradaki görevi nedir? Meclis Başkanı Nancy Pelosi çatışmalardan derhal sonrasında Ermenistan’a gitti. Azerbaycan’dan sert tepki geldi. Sizce gerilim yüksekken bu seyahatin iyi mi bir tesiri oldu?

Matthew Bryza: Kesinlikle destek olmuyor. Biden yönetiminin de buna katıldığını görüyoruz. Dışişleri Bakanı Blinken New York’ta Azerbaycan Dışişleri Bakanı Bayramov ve Ermenistan Dışişleri Bakanı Mirzoyan ile bir araya geldi. Görünen o ki ABD’nin Yürütme organı dengeyi tekrardan tahsis etme ihtiyacı hissetti. Bu denge, Temsilciler Meclisi Başkanı’nın tek bir tarafı destekleme kararıyla bozulmuştu. ABD yansız bir arabulucu olmaya çalışıyor. Şunu da unutmamalıyız. Başkan Pelosi’nin Ermenistan ziyareti yalnızca kendisinin duruşunu temsil ediyor. Kendisi ABD hükümetinin bağımsız bir kolunun yarısını yönetiyor. Temsilciler Meclisi, doğrusu Kurultay’nin yarısı. Dış siyaset ABD Kongresi tarafınca belirlenmez. Yürütme tarafınca belirlenir. Onun başlangıcında da ABD başkanı vardır. Dış politikanın başlangıcında da Dışişleri Bakanı vardır. Kurultay bu süreci etkilemeye çalışır. Başkan Pelosi de bunu yapıyor. Fakat aslına bakarsak iç siyasete oynuyor. ABD’daki Ermeni toplumunun güçlü olduğu Kaliforniya’daki seçmenleri hedef alıyor. Bu sebeple Kasım’daki ara seçimleri düşünüyor. Bakan Blinken’ın ABD’nin yansız olduğu ve kalıcı bir sulh için iki tarafa da elinden gelen yardımı halletmeye hazır olduğu fikrini tekrardan kurmaya emek harcaması oldukça yararlı.

 

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Başa dön tuşu